Қарағандының соғыстан кейінгі жылдары — бұл тек өнеркәсіпті қалпына келтіру кезеңі ғана емес, сонымен бірге ауыр жағдайда өмір сүріп, көмір өндіріп, шахталарда жұмыс істеп, талай қайғы-қасіретті бастан өткерген және қаланың дамуына үлес қосқан адамдардың шынайы тағдырлары.
Еңбек және өнеркәсіпті қалпына келтіру
Ұлы Отан соғысынан кейін Қарағанды елдің негізгі көмір базаларының біріне айналды.
Ұлы Отан соғысы жылдарында, негізінен 1941–1942 жылдары, Донбастан 10 мыңнан астам білікті жұмысшы мен маман Қарағандаға эвакуацияланды, ал 1942–1944 жылдары тағы 50 мыңнан астам адам келді. Бұл адамдар көмір өндірісі мен өңірдің басқа да экономикалық салаларына айтарлықтай үлес қосты.
Шахтёрлер айлық жоспарды асыра орындады: 1945 жылдың наурызында жоспардан 40 400 тонна көмір артық өндірілді.
Механизация жаңа ғана басталып жатқан кез — жұмыстың басым бөлігі қолмен атқарылды.
Жұмысшылардың өмірі еңбекпен тығыз байланысты болды: көмір өндіру тек жұмыс емес, «Жеңіске қосқан үлес» деп есептелді.
Әйелдер шахтада
Қаланы және өнеркәсіпті қалпына келтіруге әйелдер үлкен үлес қосты:
Соғыстан кейінгі алғашқы жылдары шахталарда 15 мыңнан астам әйел жұмыс істеді, олардың шамамен 4,5 мыңы жер астына түсті.
Жакен Мұқанова 22 маусым күні № 3-бис шахтаға келіп, навало-отбойщик мамандығын меңгеріп, норманы 130–140% орындады. Ол соғыстың алғашқы күндерінде әйелдерге: «Фронтқа кеткен ерлерді біз алмастырайық» деп үндеу тастаған.
Айман Топарова:
«Жұмыс ауыр болды, бірақ біз — Зина, Катя және мен — бір ауысымда 120 тонна жөнелтетінбіз. Қазір ойласам, қалай үлгергенімізге өзім де таң қаламын. Алғашқыда ауыр етік киюдің өзіне үйрене алмадым, кейін ғана бойым үйренді».
Мария Григорьевна Косынкова:
«Біз шахта жанындағы баракта тұрдық, бір бөлмеде 4–6 қыздан өмір сүрдік. 10–12 сағат жұмыс істедік, кейде тәуліктеп жер бетіне шықпайтынбыз. Ол жылдары Қарағандыда ұзақ соққан борандар мен қатты аяздар болатын. Сол кезде 14 жасар қыздар біз жұмысқа келе алмай қалған ересектердің орнын басатынбыз. Соғыс жылдары 3-бис, кейін № 31, Киров шахталарында жұмыс істедім. Көп қыздарды электровоз жүргізуге үйреттім. Жақсы жұмыс үшін бізді пальтоға арналған мата, көйлекке арналған жүн сияқты сыйлықтармен марапаттайтын. Америкалық гуманитарлық көмек пакеттерінен де сыйлықтар алатынбыз. Юбилейлік жылдары маған Құрмет грамоталары табысталды. Киров шахтасы жабылған соң мені Саран қаласындағы №105 шахтаға ауыстырды. 1977 жылы зейнетке шықтым. «Еңбек ардагері» медалімен марапатталдым».
Қала тұрғындарының естеліктері
Ұлы Отан соғысы ардагері Григорий Степенко:
«Штыктік шабуылға көтерілуге бұйрық берілгенде қорқынышты еді. “Ура!” деген айқай — және алға. Оқтар жан-жақтан ысылдап өтетін».
Мария Шинкевич:
«Ұзақ өмір сүрудің сыры — өзіңе жалқаулыққа ерік бермеу. Аптаның күндерін еңбекте өткізу, ал демалысты — белсенді түрде. Біз Жеңісті күттік және оны өз еңбегімізбен жақындаттық — бұл көз жасымен келетін күн».
Бұл естеліктер сол кезеңдегі қарағандылықтардың ауыр күндерді қалай өткергенін айқын сездіреді.
№ 20 шахтадағы қайғылы оқиға (1945 жылғы 1 мамыр)
1945 жылдың 1 мамырында Жданов атындағы № 20 шахтада жарылыс болып, ондаған шахтёр қаза тапты. Ресми дерек — 87 адам, бірақ куәгерлердің айтуынша, құрбандар саны бұдан да көп болған.
92 жастағы Павел Долганюк жарылыс кезінде лавада болған. Ол сол сәтті былай еске алады:
«1 мамыр 1945 жылы мен лавада едім, сол кезде жарылыс болды. Мереке алдында бізге көтерілген жоспар — 100–200 тонна қойылған. Барлығын қолмен істедік, тізерлеп, күрекпен, қол арбамен. Лава 400–500 метр болатын. Вагонеткаларды көмірге толтырамыз… Сол кезде күтпеген жерден қатты соққы болды! Вагонеткалар жан-жаққа ұшып кетті. Жуан ағаш арқалықтардың өзі қауырсын сияқты ұшты».
Оны тірі қалдырған — жарылыс кезінде құлап кеткен тар жыра.
Құтқарушылар оны ес-түссіз күйде тауып, жер үстіне шығарған.
Ауыр жарақатына қарамастан, ол көп ұзамай қайтадан жұмысқа түскен.
Тұрмыс және күнделікті өмір
Көпшілік ағаш үйлерде немесе барактарда тұрып, үйлерін аулада сақталған көмірмен жылытады.
Балалар отбасына қолғабыс етті, жасөспірімдер еңбек жасақтарына қатысты.
Тамақтану шектеулі болды: азық-түлік карточкаларымен берілді.
Қалада эвакуациялық госпитер орналастырылып, онда білікті дәрігерлер еңбек етті.
1943 жылдың 13 шілдесінен 14 тамызына дейін Қарағандыда ақындар айтысы өтті, оған Доскей Әлімбаев, Шашубай Қошқарбаев, Қайып Айнабеков және басқа да республикаға танымал халық әншілері мен композиторлары қатысты. Айтыс еңбекшілерді тылдағы еңбек героігіне жұмылдыруда үлкен рөл атқарды.
Концерттік бригадалар госпитальдар, әскери бөлімдер және еңбек лагерьлері арасында концерттер қойып жүрді.
Қарағандылықтар майданға азық-түлік, жылы киім, пима, тон, қолғап секілді көмектерді вагондап жөнелтті.
Қалалық өмір және мәдениет
Қиындықтарға қарамастан, қала өмірі біртіндеп жанданды: жаңа үйлер, аудандар мен саябақтар салына бастады.
Қарағандыдағы Кеншілер мәдениет сарайының құрылысы 1961 жылы аяқталды, ал алғашқы бөлігі 1950 жылы дайын болған.
Құрылысы 1930-жылдары басталып, соғыс кезінде тоқтатылған, тек 1948–1949 жылдары қайта жанданды.
Естеліктің маңызы
Бұл оқиғалар Қарағандының тек өнеркәсіп орталығы ғана еместігін, сондай-ақ қиын жағдайда да еңбектеніп, өмір сүрген адамдардың қаласы екенін көрсетеді.
Ал сіз Қарағандының ауыр соғыстан кейінгі жылдары туралы білдіңіз бе?
